Herb Lubasza.
Według przekazów historycznych wieś Lubasz położona nad jeziorem w okolicy leśnej jest gniazdem rodziny wielkopolskiej, obecnie wygasłej, Lubaskich, herbu Radwan. Wbrew przekonaniom Radwan nie jest herbem pojawiającym się we wszelkiego rodzaju opracowaniach. Jest to bowiem „chorągiew żółta w trzech płatach u każdej z nich u dołu frędzle, na wierzchu jej krzyż. Chorągiew tę otrzymał rotmistrz Radwan w zamian za jej uratowanie. Na podstawie akt grodzkich poznańskich ustalono, że w roku 1505 Domasław Lubaski, ówczesny właściciel Lubasza zabezpieczył na nim wiano żony Doroty z Sławieńskich. W wieku XVII Lubasz już należał do Gorajskich w XVIII w. był własnością Miaskowskich, później Swiniarskich, a następnie Szułdrzyńskich. To właśnie od rodu Miaskowskich, którzy posługiwali się herbem BOŃCZA rozpoczął się okres intensywnego rozkwitu Lubasza. 06 września 1751r. do kościoła wprowadzono cudowny obraz Najświętszej Marii Panny. Była to wielka uroczystość dla Lubasza w której uczestniczył na samym czele procesji Antoni Bończa Miaskowski. Obraz był prowadzony na tryumfalnym wozie. Z racji fundacji kościoła umieszczono w nim herb, którym posługiwali się Miaskowscy. Był nim Bończa, jednorożec biały w lewą stronę tarczy napędzony przednimi nogami wspięty, księżyc jak na nowiu jakby go opasywał, a trzy gwiazdy nad szyją jego tak ułożone, że dwie na spodzie a jedna nad nimi na wierzchu”. Herbem BOŃCZA posługiwało się około 48 nazwisk – rodów polskich. Przywieziony został z Włoch w pierwszych latach chrześcijaństwa. Do Polski najprawdopodobniej dotarł przez biskupa Kruświeckiego lub Kujawskiego. Oprócz rodów polskich herb „siłą jest domostw we Włoszech, Francyji, Niemczech, Brytanyi, które tymże kształtem jednorożca w swym herbie noszą”. Obecnie kwestia Herbu jest sprawą szeroko dyskutowaną w związku ze zmianami nałożonymi na Samorząd Gminy Lubasz odnośnie nowej wizualizacji Herbu.
Pierwsze ślady pobytu człowieka na terenie obecnej gminy Lubasz pochodzą z epoki neolitu (4500 – 1800 p.n.e.), lecz są to pojedyncze znaleziska. Liczniejsze dowody archeologiczne wskazujące na stałe zasiedlenie okolic Lubasza pochodzą z epoki brązu oraz epoki żelaza (1800 – 700 r. p.n.e.).
Śladem kultury łużyckiej jest odnaleziony w bardzo dobrym stanie grób skrzynkowy z ciosanego kamienia z VI w. p.n.e. zawierający cztery urny z prochami zmarłych.
Liczniejsze dowody osadnictwa na terenie gminy pochodzą z okresu wpływów rzymskich – z pierwszych wieków naszej ery. Ziemie nadnoteckie odwiedzane były w tym czasie przez kupców rzymskich docierających tutaj w poszukiwaniu bursztynu. Według niektórych przypuszczeń w okolicach Lubasza miała istnieć rzymska faktoria, jako punkt zatrzymywania się kupców na jednym z odgałęzień szlaku bursztynowego. Miejscowość ta o nazwie Limioseleion została uwidoczniona na mapie rzymskiego geografa Ptolemeusza w 150 r. n.e.
Dowodem wczesnośredniowiecznego osadnictwa w Lubaszu jest grodzisko stożkowe usytuowane w parku dworskim. Jest to kopiec w kształcie ściętego stożka, otoczony wałem ze śladami fosy. Grodzisko datowane zostało na XIII/XIV wiek.
Od XIII w. rozpoczyna się w historii Lubasza i okolicznych miejscowości okres potwierdzony historycznymi źródłami pisanymi. Wieś w tym czasie była główną siedzibą rodu wielkopolskiej rodziny Lubaskich. W średniowiecznych źródłach historycznych pojawiają się również pierwsze wzmianki na temat okolicznego osadnictwa. Z terenu obecnej gminy Lubasz wymienione zostały: Sławno, Bzowo, Krucz, Dębe, Goraj, Sokołowo, Klempicz, Prusinowo i Stajkowo. Wszystkie wsie pozostawały prywatnymi posiadłościami szlacheckimi.
W XVI wieku Lubasz przeszedł na własność Gorajskich, którzy w 1546 r. wznieśli nową siedzibę – najprawdopodobniej drewniany dwór, na którego miejscu w połowie XVIII wieku ród Miaskowskich wzniósł okazały klasycystyczny pałac. Od czasów ich panowania rozpoczął się intensywny rozwój Lubasza. Także z fundacji Miaskowskich w latach 1750-1761 wzniesiono obecny murowany kościół w stylu późnego baroku.
Według najstarszej wzmianki pisemnej pochodzącej z 1403 r, w XII wieku właściciele Lubasza ufundowali kościół pod wezwaniem św. Wawrzyńca i św. Zygmunta. Oprócz kościoła parafialnego, który znajdował się w parku niedaleko pałacu, stał na tzw. Krasnej Górze, drewniany kościółek pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny. Najstarsza wzmianka historyczna o nim pochodzi z wizytacji kanonicznej biskupa S t r z a - łk o w s k i e g o z r o k u 1 6 2 8 . Z dokumentu wizytacyjnego wynika, że wybudowano go w 1586 r. dzięki staraniom O. Adama Ryskoniusza ze Stajkowa, cystersa z przemęckiego klasztoru. Kościół ten konsekrowano w 1609 r. Dnia 8 maja 1664 r. drewniany kościół spłonął. Było to w dzień św. Stanisława Szczepanowskiego biskupa. Wkrótce rozpoczęto budowę nowego kościoła, który przetrwał do 1750 r. W tym bowiem roku miał on zapaść się pod wpływem działań atmosferycznych. Na jego miejsce wzniesiono nowy kościół, którego dziesięcioletnia budowa została ukończona 7 września 1761 r. Nowy kościół ku czci Najświętszej Maryi Panny został poświęcony w 1775 r., a kościołem parafialnym stał się od 22 maja 1779 r. Dotychczasowy kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca i św. Zygmunta przetrwał do roku 1810, w którym został rozebrany.
Zespół kościoła pw. Narodzenia NMP usytuowany malowniczo na niewielkim wzniesieniu, tzw. Krasnej Górze, należy do okazałych przykładów sakralnego budownictwa. Kościół wzniesiony w późno barokowych formach jest budowlą jednonawową, z dwoma czworobocznymi ukośnie ustawionymi wieżami w fasadzie zachodniej oraz dwoma kapicami fundacji Miaskowskich.
Jednolite, rokokowe wyposażenie wnętrza pochodzi z ok. 1760 r., kościół posiada również bogatą dekorację stiukową. Na płaskim stropie, we wnętrzu kościoła i w kaplicach, znajduje się obecnie polichromia figuralna prof. Wacława Taranczewskiego, przedstawiająca życie Najświętszej Dziewicy, otoczone, jakoby ramą, postaciami świętych polskich. Sufit prezbiterium przedstawia
Wniebowzięcie Najśw. Maryi Panny, malowidła te wywołują wrażenie pięknego, dalekiego krajobrazu o niekończącej się przestrzeni wyobraźni. Polichromia ta powstała w 1937 roku, przedtem sufit kościoła pokrywały podobno złote gwiazdy na tle niebieskiego nieba.
Monumentalna bryła kościoła dodatkowo wywyższona przez usytuowanie na wzniesieniu stanowi wyraźną dominantę architektoniczną Lubasza, a wysokie wieże zwieńczone b a r o k o w y m i h e ł m a m i p o z o s t a j ą c h a r a k t e r y s t y c z n y m a k c e n t e m wysokościowym, górującym ponad niską zabudową mieszkalną.
Przed główną zachodnią fasadą zachowana pozostała okazała architektoniczna brama neobarokowa (1900 r.) z motywem przerwanego frontonu.
Podanie głosi o ukazaniu się na Krasnej Górze Matki Bożej z Dzieciątkiem pewnemu leśnikowi. W zamian za okazaną cześć, obiecała łaski tym, którzy będą się w tym miejscu modlić. Matka Boża objawiając się miała dotykać stopami wód jeziora. Odtąd woda ta miała leczyć chorych na oczy. Do dziś mieszkańcy Lubasza, ponoć bardzo często, widzą na wodzie prostą "ścieżkę" pozbawioną fal, podczas gdy całe jezioro pokryte jest falami, jest to miejsce, po którym "stąpała" Matka Boża. Treść tego podania przekazuje niejaki Schwarz w swych krótkich wspomnieniach o Lubaszu. Podobno była też Kronika opisująca ów fakt, lecz ta bezpowrotnie zaginęła. Niezaprzeczalne jednak jest, że w lubaskiej świątyni Opatrzność Boża udziela szczególnych łask, a nawet uzdrowień - do dnia dzisiejszego. Dowodem na to jest wiele wot i darów dziękczynnych, których część wisi na planszach umieszczonych na ścianach prezbiterium lubaskiego kościoła.
W ołtarzu głównym znajduje się obraz Matki Boskiej Śnieżnej z ok. 1600 r. - cel licznych pielgrzymek. Wszelkie dane historyczne wskazują, że obraz trafił do Lubasza poprzez ojca Ryskoniusza, który zakupił go w Rzymie. Obraz o wymiarach 93,5 x 130,5 cm namalowany jest farbami olejnymi na dwóch dębowych deskach i posiada drewnianą ramę. W II poł. XVII w. został przyozdobiony drogocenną srebrną sukienką z koronami. Niestety, w 1984 r. zostały one skradzione. Obraz Matki Boskiej Śnieżnej został przeniesiony do Kościoła w Lubaszu podczas bardzo podniosłej uroczystości, która - jak podają kroniki - zgromadziła ponad 6 tys. wiernych i wielu znamienitych gości, a asystowała jej chorągiew husarska królewicza polskiego Karola. Druga tak wielka uroczystość miała miejsce 3 września 2000 r., kiedy cudowny obraz koronowany został koronami papieskimi, poświęconymi przez Ojca Świętego Jana Pawła II podczas pielgrzymki do Polski w czerwcu 1999 r. Było to niezwykła wydarzenie. Obecnie obraz ten odsłaniany jest uroczyście na początku każdej mszy św. i uroczystości, przy dźwiękach hejnału wykonywanego na rogach myśliwskich (Zespół Sygnalistów Technikum Leśnego w Goraju).
Otoczenie świątyni zmieniło się nie do poznania. Powstał plac koronacyjny, na którym stanął ołtarz - dar dla gminy od Zakładów H. Cegielskiego w Poznaniu - przy którym Jan Paweł II odprawił mszę św. na placu Mickiewicza w Poznaniu. Stąd nazwa placu im. Papieża Jana Pawła II. 8 września w Sanktuarium obchodzona jest uroczystość Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, poprzedzona kilkoma dniami, podczas których przybywają pielgrzymi z Archidiecezji i Dekanatu.
Istotne dziedzictwo kulturowe Lubasza stanowią dwa cmentarze, wymowne ślady przeszłości i historii. Na terenie Lubasza pozostały zachowane właściwie trzy dawne cmentarze: cmentarz katolicki przykościelny (objęty ochroną konserwatorską), cmentarz katolicki parafialny oraz cmentarz żydowski (objęty ochroną konserwatorską).
Katolicki cmentarz przykościelny założony został w 1761 r. w czasie budowy obecnej świątyni. Na przykościelnym cmentarzu zachowane zostały dawne nagrobki, niektóre posiadają okazałe architektoniczne formy, m.in. klasycystyczne nagrobki Ławickich z 1853 r. oraz Walentego Dulińskiego - dziedzica Sławna z 1844 r.
Ponadto znajdują się groby o znaczeniu historycznym oraz groby osób zasłużonych dla Lubasza, np. zbiorowy grób 12 powstańców wielkopolskich. W jednym z grobowców pochowano Włodzimierza Raczyńskiego († 1939), organizatora powstania wielkopolskiego i pierwszego polskiego starostę w Czarnkowie oraz podpułkownika Zdzisława Orłowskiego (1892-1982) dowódcę o k r ę g u o b o r n i c k i e g o w p o w s t a n i u w i e l k o p o l s k i m i generalnego kwatermistrza II powstania śląskiego. Spoczywa tu też Bronisław Paszyński (1885-1948), zasłużony leśnik, organizator szkoły leśnej w Goraju. W grobowcu rodziny Swinarskich z Wybranowa pochowano m.in. trzy zasłużone siostry przełożone szkół średnich: Konstancję, Marię i Zofię.
Na skraju cmentarza rośnie dąb o obwodzie 470 cm, a za murem inny okaz o obwodzie 490 cm. Odkopano tu cmentarzysko wczesnośredniowieczne.
Po II rozbiorze Polski obszar obecnej gminy Lubasz znalazł się pod zaborem pruskim. Na mocy ustaleń Kongresu Wiedeńskiego z 1815 roku z ziem zaboru pruskiego utworzono Wielkie Księstwo Poznańskie, a omawiane tereny znalazły się w granicach powiatu czarnkowskiego. Obszar gminy podzielony był na kilka mniejszych majątków ziemskich. Dominowało tu rolnictwo, a drobny przemysł i rzemiosło rozwinęły się w XIX wieku.
W 1896 roku oddano do użytku linię kolejową Krzyż-Rogoźno biegnącą przez południową część gminy, co przyczyniło się do pewnego ożywienia gospodarczego tych terenów. Powstały dworce i inne kolejowe budynki. Ciekawostką w historii rozwoju gospodarczego jest krótki epizod górniczy z terenu gminy – w XIX wieku Hochbergowie założyli w Kruczu kopalnię węgla brunatnego, po której zostały ślady trzech zalanych wodą szybów.